Het verhaal achter het meesterwerk: De Nachtwacht

Het verhaal achter het meesterwerk: De Nachtwacht

Rembrandt van Rijn behoeft geen introductie. De Nachtwacht wel. Het beroemdste schilderij van de Nederlandse schilder heeft namelijk behoorlijk wat meegemaakt. Het verhaal achter De Nachtwacht.

Het ontstaan van de Nachtwacht

De Nachtwacht heeft tijdens de meer dan drie eeuwen dat hij bestaat veel te verduren gehad. De Nachtwacht is in 1642 geschilderd door Rembrandt van Rijn. De Nachtwacht is de bijnaam van dit schilderij, wat eigenlijk Schutters van wijk II onder leiding van kapitein Frans Banninck Cocq heet, naar de personen die hier op afgebeeld staan. Het schilderij kreeg door de donkere kleur in de 18de eeuw echter de bijnaam de Nachtwacht, wat natuurlijk wat beter in de mond ligt. De bijnaam klopt alleen niet, het schilderij moet een scène bij daglicht voorstellen.

De Nachtwacht is een schuttersstuk, een schilderij van een groep schutters. De schutters was een soort vrijwillige politie van burgers in het Amsterdam van de gouden eeuw. Schutter zijn was als lid zijn van een soort netwerkclub en de schutters lieten zich graag in vol ornaat afbeelden. De schutters op dit schilderij kozen hier Rembrandt voor uit en betaalden hem ongeveer 1600 gulden, wat misschien weinig lijkt, maar ongeveer zes keer het jaarloon voor een werkman uit die tijd was.

De geschiedenis van De Nachtwacht 7
Een klassiek schuttersstuk: Schutters van de compagnie van kapitein Albert Coenraetsz. Burgh en luitenant Pieter Evertsz. Hulft | Bron: Werner Jacobsz. van den Valckert

De Nachtwacht is echter niet een typisch schuttersstuk. Het klassieke schuttersstuk doet meer denken aan een groepsfoto of de schutters zitten hier met z’n allen rond een maaltijd aan tafel. Op de Nachtwacht is de schutterscompagnie theatraler afgebeeld. Ook is de voorstelling mysterieuzer. Zo wordt door het licht je aandacht naar een klein meisje getrokken, dat mogelijk een symbool voor de schutters is.

De avonturen van de Nachtwacht

Voordat de Nachtwacht in het Rijksmuseum terecht kwam hing het schilderij in de grote feestzaal van de Kloveniersdoelen, een gebouw van de schutterij in Amsterdam. In 1715 verhuisde het schilderij naar het Paleis op de Dam. Omdat de Nachtwacht groter was dan de plaats waar hij opgehangen moest worden is het doek hiervoor ingekort. Aan de bovenkant en zijkanten is een deel van het schilderij afgehaald, waardoor twee schutters nu niet meer op de Nachtwacht staan. Later verhuisde het schilderij naar het Trippenhuis, een grachtenpand waar de voorloper van het huidige Rijksmuseum gevestigd was, om in 1885 in het Rijksmuseum terecht te komen.

De geschiedenis van De Nachtwacht 5
Nachtwaker Lenen met hond bij de Nachtwacht | Bron: Rijksmuseum Afdeling Beeld

De Nachtwacht hangt als sinds de oprichting van het Rijksmuseum in het museum. In die periode is het schilderij drie keer aangevallen, twee keer met een mes en meest recent met zoutzuur. Tegenwoordig staat er permanent een suppoost naast de Nachtwacht. Dat wil niet zeggen dat de Nachtwacht bij de medewerkers van het Rijksmuseum helemaal veilig is. In de Tweede Wereldoorlog is de Nachtwacht geëvacueerd. Het schilderij is opgerold en verplaatst tussen verschillende veilige locaties in Nederland om in 1942 te eindigen in een mergelgrot in de Sint-Pietersberg in Limburg, zodat het geen deel van Hitlers kunstcollectie zou worden. In 1945 kwam de Nachtwacht per schip terug in Amsterdam. De directeur van het Rijksmuseum, Arthur van Schendel was zo blij om het schilderij weer terug te zien dat hij er niet alleen figuurlijk maar ook letterlijk op viel.

De geschiedenis van De Nachtwacht 2
Eregalerij met oostelijke en westelijke kabinetten met zicht op de Nachtwacht Interieur zalen na inrichting | Bron: René den Engelsman

De Nachtwacht nu

Momenteel is de Nachtwacht nog steeds te zien in het Rijksmuseum, waar hij busladingen bezoekers trekt. Na tijdens de verbouwing van het museum een tijd in een zijvleugel gehangen te hebben, waar de Nachtwacht in 2003 door een special hiervoor gemaakte gleuf is laten zakken, is de Nachtwacht sinds 2013 weer terug in de eregalerij. Niet alleen toeristen komen naar de Nachtwacht kijken. Het is de ambitie van de directeur van het museum, Wim Pijbes, dat ieder kind voor zijn 12de dit cultureel erfgoed gezien heeft.

De geschiedenis van De Nachtwacht 6
Verhuizing van De Nachtwacht naar de Zuidvleugel (fotoserie B) | Bron: Rijksmuseum Afdeling Beeld

Het televisieprogramma De Rekenkamer heeft doorgerekend dat de Nachtwacht nu ongeveer 500 miljoen euro zou kosten om aan te schaffen. Het is echter niet waarschijnlijk dat de Nachtwacht ooit verkocht wordt, het is een van de grootste toeristentrekkers van Amsterdam.

De geschiedenis van De Nachtwacht 1
Bezoekers in het Rijksmuseum in de eerste weken na de heropening | Bron: Rijksmuseum Afdeling Beeld