Kunst 22 jan 2019 A. de Jong

Geheim ingrediënt Rembrandt verklaart 3D-effect in zijn werken

De Nederlandse kunstschilder Rembrandt van Rijn staat bekend om het feit dat hij uitzonderlijk dikke klodders verf gebruikte, die voor een uniek 3D-effect zorgde. Daar moest iets speciaals mee gebeurd zijn, anders kon die verflaag nooit goed blijven. Nu, 350 jaar later, is door de TU Delft ontdekt wat het geheime ingrediënt van Rembrandt was: plumbonacriet.

Het mysterie van de impasto-techniek en het 3D-effect

Het mysterie van de impasto-techniek van Rembrandt is opgelost door een internationaal onderzoeksteam onder leiding van de TU Delft en het Rijksmuseum, dat gebruik heeft gemaakt van de European Synchrotron Radiation Facility (ESRF) in Grenoble. Daar werken ze, simpel gezegd, met uiterst geavanceerde scantechnieken.

rembrandt, geheim ingredient, impasto, plumbonacriet, tu delft, rijksmuseum
Het Portret van Marten Soolmans (Rijksmuseum)

Wat al bekend was, is dat het impasto-effect door Rembrandt bereikt werd met onder meer het pigment loodwit (een mengsel van hydrocerussiet en cerussiet) en organische oplosmiddelen (vooral lijnzaadolie). Deze materialen waren verkrijgbaar op de zeventiende-eeuwse Nederlandse kleurstoffenmarkt. Maar het precieze recept was tot de uitslag van het onderzoek een mysterie.

Lees ook: het verhaal achter De Nachtwacht

Rembrandt en zijn geheime ingrediënt plumbonacriet

Nu is door het onderzoeksteam aangetoond dat plumbonacriet het geheime ingrediënt van de Hollandse meester was. Dit is niet zo maar een stofje dat je toevoegt aan verf, maar pas ontstaat na synthese. “We hadden niet verwacht dat we dit aspect zouden aantreffen, omdat het zo ongebruikelijk is in schilderijen van oude meesters”, zegt Victor Gonzalez, postdoc bij de TU Delft ten tijde van het onderzoek, tegenwoordig wetenschappelijk onderzoeker bij het Rijksmuseum. “Bovendien laat ons onderzoek zien dat de aanwezigheid van de stof niet toevallig is en niet het gevolg van verontreiniging, maar het resultaat van een bedoelde synthese.”

rembrandt, geheim ingredient, impasto, plumbonacriet, tu delft, rijksmuseum
Een gedetailleerd voorbeeld van de impasto-techniek

De ESRF speelde een belangrijke rol bij de ontdekking van plumbonacriet. Het onderzoeksteam verzamelde minuscule fragmenten van drie meesterwerken van Rembrandt: het Portret van Marten Soolmans (Rijksmuseum), Bathsheba (Louvre) en Susanna (Mauritshuis). Genoeg voor de geavanceerde scantechnieken om het geheime ingrediënt te detecteren. Uit de analyse van de gegevens bleek dat Rembrandt bewust te werk ging. “De aanwezigheid van plumbonacriet wijst op een alkalisch oplosmiddel. Op basis van historische teksten denken we dat Rembrandt voor dit doel loodoxide (loodglit) aan de olie heeft toegevoegd, waardoor het mengsel een pasta-achtige verf werd”, aldus Marine Cotte, wetenschapper bij de ESRF. Meer technische details lees je op de website van TU Delft.

Wat hebben we aan deze doorbraak?

Nou, ten eerste extra kennis die van pas komt bij het behoud en duurzame conservering van Rembrandts werken. Daarnaast is het een mooie stap naar vervolgonderzoeken. “We werken met de hypothese dat Rembrandt misschien andere recepten heeft gebruikt, en daarom gaan we monsters bestuderen van meer schilderijen van Rembrandt en andere zeventiende-eeuwse Hollandse meesters, zoals Vermeer, Hals en schilders die tot de kring van Rembrandt behoorden”, aldus onderzoeker Annelies van Loon van het Rijksmuseum tegen Radio 1.

Reageer op artikel:
Geheim ingrediënt Rembrandt verklaart 3D-effect in zijn werken
Sluiten